Otwarty portal wiedzy akademickiej dla kandydatów, studentów, absolwentów oraz wykładowców uczelni wyższych.

OTWARTE ZASOBY EDUKACYJNE:

Wydziały Historii

Oceny Państwowej Komisji Akredytacyjnej

  • Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku
    Wydział Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie
    Wydział Filologiczno-Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Akademia Obrony Narodowej w Warszawie
    Instytut Nauk Humanistycznych
    Ocena: brak danych
  • Akademia Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Akademia Podlaska w Siedlcach
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Akademia Pomorska w Słupsku
    Wydział Filologiczno - Historyczny
    Ocena: brak danych
  • Akademia Świętokrzyska im. Jana Kochanowskiego w Kielcach
    Wydział Filologiczno-Historyczny Filia w Piotrkowie Trybunalskim
    Ocena: pozytywna
  • Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II w Lublinie
    Wydział Nauk Humanistycznych
    Ocena: pozytywna
  • Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna w Łowiczu
    Wydział Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Państwowa Wyższa Szkoła Wschodnioeuropejska w Przemyślu
    Instytut Historii i Archiwistyki
    Ocena: brak danych
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Chełmie
    Instytut Nauk Humanistycznych
    Ocena: brak danych
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Ciechanowie
    Instytut Filologiczny - Historyczny
    Ocena: brak danych
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie
    Instytut Historii
    Ocena: brak danych
  • Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu
    Instytut Studiów Społecznych
    Ocena: brak danych
  • Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie
    Wydział Historii Kościoła
    Ocena: brak danych
  • Szkoła Wyższa Przymierza Rodzin w Warszawie
    Wydział Historii
    Ocena: brak danych
  • Uniwersytet Gdański
    Wydział Filologiczno - Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
    Wydział Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
    Wydział Historyczny
    Ocena: brak danych
  • Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
    Wydział Nauk Historycznych i Społecznych
    Ocena: brak danych
  • Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Łódzki
    Wydział Filozoficzno-Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
    Kolegium Licencjackie w Białej Podlaskiej
    Ocena: pozytywna
  • Kolegium Licencjackie w Biłgoraju
    Ocena: pozytywna
  • Kolegium Licencjackie w Radomiu
    Ocena: pozytywna
  • Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
    Wydział Nauk Historycznych
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Opolski
    Wydział Historyczno - Pedagogiczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Rzeszowski
    Wydział Socjologiczno - Historyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Szczeciński
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Śląski w Katowicach
    Ośrodek Dydaktyczny w Rybniku
    Ocena: pozytywna
  • Wydział Nauk Społecznych
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet w Białymstoku
    Wydział Historyczno - Socjologiczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Warszawski
    Wydział Historyczny
    Ocena: brak danych
  • Uniwersytet Wrocławski
    Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych
    Ocena: pozytywna
  • Uniwersytet Zielonogórski
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna
  • Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa w Poznaniu
    Wydział Społeczno - Ekonomiczny
    Ocena: brak danych
  • Wyższa Szkoła Dziennikarska im. M. Wańkowicza w Warszawie
    Wydział Zamiejscowy w Radomiu
    Ocena: brak danych
  • Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku
    Wydział Nauk Społecznych i Technicznych
    Ocena: brak danych
  • Wyższa Szkoła Humanistyczno-Przyrodnicza Studium GENERALE SANDOMIRIENSE w Sandomierzu
    Wydział Humanistyczny
    Ocena: pozytywna

Uwarunkowania realizacji polityki skarbowej władz Królestwa Polskiego wczesnej ery paskiewiczowskiej

Marek Rutkowski
historycy.pl
09.04.2008
1. Zmiany instytucjonalne zachodzące w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu w początkach okresu popowstaniowego


Zasady ogólne dotyczące postępowania Władz Skarbowych w początkach okresu popowstaniowego "/.../ co do wydatków i poborów" zostały wydane w dniu 24 października 1831 roku.1

W odniesieniu do zmian organizacyjnych, w dniu 24 lipca 1832 roku Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu (KRPiS) przedstawiła z kolei do oceny Rady Administracyjnej wniosek o połączenie swoich dotychczasowych Wydziałów: Wydziału Dóbr oraz Wydziału Lasów w jedną jednostkę organizacyjną. Podanie to "/.../ trafiło ze wszech miar do przekonania rządu". Na tej też podstawie, Rada Administracyjna wydała na swojej 37 sesji, odbytej w dniu 31 lipca 1832 roku stosowną decyzję o połączeniu wyżej wymienionych organów KRPIS w jeden Wydział Dóbr i Lasów.2

2. Zmiany personalne zachodzące w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu w początkach okresu popowstaniowego

Jednym z członków ustanowionego dnia 27 IX 1831 roku, pod prezesurą rzeczywistego tajnego radcy Teodora Engla, Rządu Tymczasowego, który oficjalnie objął swoją posadę w dniu 1/13 X tegoż roku, a następnie zachował ją w reaktywowanej Radzie Administracyjnej, był zięć prezesa tegoż Rządu, pełniący obowiązki nadzoru nad Wydziałem Skarbu - Roman Fuhrmann.3 Zastąpił on na tym stanowisku przedrewolucyjnego ministra skarbu, przebywającego wówczas w Petersburgu ks. Druckiego-Lubeckiego.

Poza samą zmianą ministerialną, pierwsze przetasowania jakie zachodzą we władzach KRPiS w początkach ery popowstaniowej, dotyczą "/.../zarządzającego Komisją Rządową Przychodów i Skarbu" radcy stanu Brockiego. Nie kto innym bowiem jak właśnie Roman Furhmann przedstawia w dniu 24 października 1831 roku prośbę wspomnianego radcy stanu o uwolnienie z powierzonych mu obowiązków "/.../prezydowania ciągłego na posiedzeniach Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu". Swoją prośbę Brocki motywował słabym stanem zdrowia. Rząd Tymczasowy wyraził w tej sprawie opinię o charakterze pozytywnym, upoważniając równocześnie do prezydiowania posiedzeniom KRPiS przez radcę stanu Haukego.4

Ostateczna decyzja co do losów Brockiego zapadła jednak dopiero w dniu 24 stycznia 1832 roku, na 26 sesji Rządu Tymczasowego Królestwa. Rozpatrywano wówczas kolejne sprawozdanie ministra KRPiS w kwestii dalszej niemożliwości pełnienia obowiązków dyrektora generalnego w Komisji Skarbu "/.../z powodu nader nadwątlonego zdrowia". 5 Rząd Królestwa przyjmował zatem finalnie tę rezygnację, wyrażając się expressis verbis, iż "/.../ z żalem widział usuwającego się od służby publicznej urzędnik, którego niepospolitym zdolnościom i wzorowej gorliwości Skarb winien jest osiągnięcie nader znacznych i codziennie powiększających się dochodów z dóbr rządowych, nie mniemał przecież żeby wypadało dłużej wstrzymywać go od usunięcia się od zbyt mozolnej pracy, przy której ulegając jedynie woli wyższej do tej chwili przetrwał".6 Postanowiono zatem wystosować do Mikołaja I prośbę o wyrażenie zgody na dymisję tegoż urzędnika.7

Stratę tak cenionego urzędnika powetowano jednak w ten sposób, iż już podczas trzeciej sesji Rządu Tymczasowego z dnia 24 października 1831 roku, zapadła też decyzja o ewentualnym przekazaniu kierownictwa Wydziału Dóbr KRPiS w ręce referendarza stanu Gniadowskiego. Miał ów Gniadowski zostać Naczelnikiem Wydziału Dóbr z uprawnieniami ("atrybucjami") dyrektora generalnego "/.../w przedmiotach tegoż wydziału dotyczących".8

Pojawiały się też inne prośby o uwolnienie z zajmowanych w KRPiS posad,9 niekiedy jednak odmawiano wydania takiej zgody.10

Inne poważniejsze zmiany na głównych stanowiskach w KRPiS zachodzą w lutym roku 1832. Wówczas to, w dniu W dniu 24 lutego 1832 roku Roman Fuhrmann składa oświadczenie o "/.../ zdolnościach i gorliwości", dotychczasowego zastępcy Dyrektora generalnego Kontroli w KRPiS, nadzwyczajnego sekretarza stanu Hilarego Ostrowskiego. W zawiązku z powyższym, w dniu 28 lutego 1832 roku, na 37 sesji Rządu Tymczasowego, zapadła decyzja dotycząca wystosowania petycji do Mikołaja I o przyznanie temuż urzędnikowi posady Dyrektora Kontroli i tytułu radcy stanu.11

W odniesieniu do tzw. "szeregowych" pracowników KRPiS, ale także w dużo poważniejszej kwestii wzajemnych relacji na linii (polska) administracja cywilna a rosyjskie wojskowe czynniki decyzyjne, władze KRPiS bardzo wcześnie, bo już na 5 sesji Rządu Tymczasowego z 4 listopada 1831 roku wystosowują odpowiednie monity. Zarządzana przez zrusyfikowanego Niemca Romana Fuhrmanna Komisja Skarbu zwróciła się wówczas do władz centralnych Królestwa z zapytaniem o sposób postępowania podczas odbierania poleceń ze strony administracji wojskowej, dotyczących uwalniania "od obowiązków" urzędników pozostających w służbie cywilnej. Rząd Tymczasowy rozstrzygnął sprawę w ten sposób, iż potwierdził, że "z woli Najwyższej" KRPiS pozostaje jedynie pod bezpośrednim nadzorem władz centralnych Królestwa, i tym samym administracja skarbowa nie jest obowiązana czynić zadość poleceniom "/.../w niewłaściwej drodze od osób nie mających do tego żadnego prawa odbieranym". Pytanie to dało zarazem asumpt do pewnego przynajmniej utrzymania niezależności aparatu urzędniczego Królestwa w jego relacjach z najezdniczą władzą.12 W początkach okresu popowstaniowego formalnie obowiązywało podpisane dnia 21 października 1831 roku rozporządzenie prezesa Rządu Tymczasowego Teodora Engla, określające tzw. termin prekluzycyjny dla urzędników Królestwa, którzy zechcą ponownie (oczywiście po przejściu stosownej procedury weryfikacyjnej) pełnić swoje obowiązki. Jakkolwiek zasada ta obowiązywała formalnie w sposób bezwzględny, niejednokrotnie stosowano od niej oczywiście odstępstwa. Było jednak ze wszech miar wskazane aby polski urzędnik wrócił na zajmowane uprzednio stanowisko przed upływem owego, oznaczonego na dzień 15 listopada 1831 roku, terminu. Z kolei na mocy decyzji Rządu Tymczasowego z dnia 24 października 1831 roku (podpunkt a), wszyscy powracający w oznaczonym czasie urzędnicy mieli pobierać pensję naliczaną począwszy od dnia 16 września 1831 roku, oznaczonej przez Mikołaja I jako początek okresu "przywrócenia prawego rządu".13

Taka sytuacja dotyczyła istotnej persony w zarządzie KRPiS, Dyrektora Generalnego tego ministerstwa, Morawskiego. Na skutek bowiem "przedstawienia" złożonego do Rządu Tymczasowego Królestwa w dniu 24 stycznia 1832 roku przez KRPiS, na 26 posiedzeniu tejże instytucji, odbytym zresztą jeszcze tego samego dnia, Radca stanu Morawski został ponownie powołany do pełnienia swoich przedpowstaniowych jeszcze obowiązków Dyrektora Generalnego w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu. Rząd argumentował swoją decyzję nie tylko tym, iż wspomniany Morawski "/.../w czasie rewolucji dobrowolnie usunąwszy się od urzędowania przebywał za granicą [i] po przywróceniu prawej władzy w Królestwie Polskiem stawił się dla pełnienia poprzednio sprawowanych obowiązków", ale także i faktem, że wspomniany tu Morawski przybył z deklaracją ponownego objęcia zajmowanego uprzednio stanowiska przed upływem terminu prekluzycyjnego.14

Problem dotrzymania przez powracających do pracy po terminie prekluzycyjnym urzędników pojawił się w odniesieniu do pracowników KRPiS i później. Z kolei bowiem w dniach 20, 24, 26 oraz 27 stycznia 1832 roku Minister Finansów występuje do Rządu Tymczasowego o przywrócenie na zajmowane przed Powstaniem Listopadowym stanowisko kilku byłych pracowników KRPiS. Chodziło w tym wypadku o byłych pracowników tegoż ministerstwa: a) Michała Gaczyńskiego, archiwistę (asystenta archiwum) Dyrekcji Generalnej Dochodów Niestałych, b) Teofila Raczyńskiego, komisarza pełnomocnego przy komisarzu pełnomocnym rządu polskiego w Krakowie, c) Łukasza Barchanowskiego, rachmistrza w Biurze Generalnym Stempla, d) Puchalskiego, komisarza Wydziału Skarbowego w Lublinie. Okazało się jednak, iż wszyscy wymienieni powyżej urzędnicy zgłosili gotowość powrotu na zajmowane uprzednio stanowiska po dniu 15 listopada, czyli po upływie wyznaczonego na ten cel terminu. W tej sytuacji Rząd Tymczasowy postanowił na swojej 29 sesji z dnia 31 stycznia 1832 roku, iż mogą oni zostać przyjęci na zajmowane uprzednio stanowiska jedynie w wypadku, gdyby ich posady nie zostały jeszcze obsadzone, i to oczywiście jedynie w wypadku, gdyby okazało się, iż mogą oni być zweryfikowani pozytywnie pod względem politycznym. Potraktowano wówczas zresztą tę decyzję jako przyczynek do wprowadzenia w tym względzie generalnej już zasady.15

Zasadę tę potwierdzono i poszerzono 2 marca 1832 roku, na 38 sesji 1832 roku. Odrzucono wówczas złożone po 15 listopada 1831 roku prośby Aleksandra Molsdorfa, asystenta kontroli skarbowej przy sądach województwa augustowskiego oraz Antoniego Gadomskiego, strażnika pieszego augustowskiej komory konsumowo-składowej, dotyczące powrotu na zajmowane uprzednio stanowiska. Rząd Tymczasowy postanowił zarazem, iż począwszy od momentu podjęcia tej uchwały, wszyscy urzędnicy zgłaszający się po objęcie posad administracyjnych po upływie terminu prekluzycyjnego "/.../uważani być mają jako na nowo o posady się starający".16

Specyficzna sytuacja dotyczyła ewentualnego utrzymywania na posadzie tych urzędników skarbowych, którzy objęli swoje stanowiska podczas trwania Powstania Listopadowego. W dniu 24 listopada 1831 roku, wydając pozytywną opinię o zdolnościach i zasługach swego urzędnika, Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu przedstawiła do rozpatrzenia przez Rząd Tymczasowy petycję w kwestii dalszego utrzymania na zajmowanej posadzie, mianowanego w dniu 1 stycznia 1831 roku, a zatem już podczas trwania rewolucji, zastępcą asesora ekonomicznego w okręgu konińskim w województwie kaliskim, niejakiego Rittel?a. Podanie KRPiS zostało rozpatrzone pozytywnie.17

Jeszcze inna sytuacja dotyczyła tych urzędników KRPiS, którzy zostali mianowani na nowe stanowiska przed 29 listopada 1831, ale nie zdążyli (względnie: nie chcieli) objąć swoich posad podczas Powstania Listopadowego. Podobnie jak w przypadku przedsatwionym powyżej, z odpowiednią petycją KRPiS wystąpiła tu w dniu 24 listopada 1831 roku. Konkretnie chodziło o sprawę Stanisława Gliszczyńskiego, który jakkolwiek został mianowany przed wybuchem powstania na stanowisko zastępcy rewizora województwa augustowskiego, nie objął jednak swojej funkcji, domagając się zarazem otrzymania przyrzeczonej posady w epoce "prawego rządu". Rząd Tymczasowy odmówił tej prośbie "/.../przez wzgląd na porządek i dobro służby skarbowej".18 Obydwa podane tu przykłady wskazują na znaczny pragmatywizm w podejmowaniu przez władze centralne Królestwa wczesnej epoki paskiewiczowskiej decyzji mogących mieć wpływ zarówno na obsadę stanowisk w administracji skarbowej, jak i (co było z tym bezpośrednio powiązane) sam przebieg i jakość prac administracyjnych, prowadzonych w tym właśnie zakresie.

3. Defraudacje w Kasie Generalnej Królestwa Polskiego - dochodzenia przeciwko urzędnikom skarbowym

W początkach ery popowstaniowej uwidacznia się pełna lojalność oraz uczciwość urzędników aparatu skarbowego, którzy z zasady nie dopuszczali się wówczas tzw. "defraudacji". Istniały jednak i tu swoiste wyjątki. W dniu 12 grudnia 1831 roku KRPiS opracowała bowiem raport, z którego wynikało, iż w Kasie Generalnej Królestwa brakuje kwoty 33 tys. zł "/.../ przez rozporządzenie Rządu /.../ z dnia 25 listopada (1831 roku) zapadłe, do dyspozycji jego zachowanej /.../". Informacja o tym fakcie była rozpatrywana przez Rząd Tymczasowy Królestwa już dzień po sporządzeniu stosownego raportu, tj. w dniu 23 grudnia 1831 roku.19

Z kolei w dniu 27 kwietnia 1832 roku Dyrektor Generalny prezydujący w KRPiS, Fuhrman, składa Radzie Administracyjnej raport o zniknięciu Kasjera Generalnego Królestwa - Zgibickiego - "/.../ i o defektach w Kassie Generalnej odkrytych". Na 10 sesji Rady Administracyjnej, odbytej jeszcze w tym samym dniu, instytucja ta postanawia zlecić Fuhrmanowi bezpośredni nadzór nad wykryciem i wyjaśnieniem "/.../tego nader ważnego przedmiotu".20 Przeprowadzone dochodzenie wyjaśniło, iż w tym czasie ubytek w Kasie Generalnej Królestwa wyniósł 5492 zł 29 gr. Sporządzony w tej kwestii przez Dyrektora Generalnego KRPiS odpowiedni raport, Rada Administracyjna postanowiła w dniu 1 maja 1832 złożyć do akt, zamykając tym samym sprawę.21

Przeprowadzona kwerenda wskazuje na pojedynczy zaledwie przypadek rozpatrywania w początkach ery popowstaniowej przez władze centralne Królestwa sprawy "zasuspendowanego" (zawieszonego w czynnościach) za nadużycia służbowe urzędnika skarbowego. Podczas 20 sesji Rady Administracyjnej z dnia 1 czerwca 1832 roku agenda ta rozpatruje podanie KRPiS tej samej daty w sprawie prośby strażnika skarbowego przy rogatkach wolskich w Warszawie Wawrzyńca Potwasiaka o jak najszybsze "/.../ rozpoznanie wytyczonej przeciw niemu sprawy" oraz o wypłacenie mu połowy pensji za okres zawieszenia w pracy. Na uwagę zasługuje tu stanowisko Rady, która znając już negatywny wynik dochodzenia postanowiła zarazem przychylić się do drugiej prośby oskarżonego o nadużycia urzędnika. Pomimo podjętej już decyzji o wydaleniu Potwasiaka ze służby skarbowej, nakazano zatem wypłacenie mu połowy zaległej za czas dochodzenia pensji. Przyjęto tu zatem zasadę pełnego i uczciwego rozliczenia się ze stosunku służbowego z nieuczciwym przecież urzędnikiem.22

4. Podstawy prawne prac polskiej administracji nad ustawami budżetowymi

Przy uwidaczniającym się w projektach budżetowych KRPiS jasnym i przejrzystym oddzieleniu dochodów stałych od nadzwyczajnych weryfikacja ustaw budżetowych stała się relatywnie łatwa. W tej sytuacji weryfikacja przez Radę Administracyjną i Radę Stanu tendencji struktury przychodów budżetu sprowadzała się w praktyce do analizy polegającej na zestawieniu i ocenie przygotowanych przez KRPiS danych, które następnie opatrywano stosownym komentarzem. Generalna ocena zyskiwała zatem kształt formalnego stwierdzenia ewentualnego wzrostu lub zmniejszenia "dochodu krajowego" oraz przedstawienia (wykrycia) mechanizmów gospodarczych, powodujących taki stan rzeczy.23

Przepisy obowiązujące KRPiS jasno precyzowały sposób w jaki należy układać projekty skarbowe począwszy od roku 1833. Wprowadzone przez Radę Administracyjną dnia 9/21 maja 1833, na mocy decyzji cesarskiej, nowe przepisy precyzowały sposób tworzenia struktury budżetowej, równocześnie znacznie ułatwiając jej weryfikację. Na mocy nowej ustawy przestrzegano aby w projektowanym budżecie klarownie wystąpiło:

a) określenie stałych (stałości) wydatków, "/.../ w którym przez stałe umiarkowanie potrzeb kraju wedle jego zamożności tem sposobem /.../" zaprojektowano "/.../ stałe oznaczenie w budżecie /.../ dochodów ze zwyczajnych źródeł Królestwa",

b) wydzielenie "percepty" czyli przychodów ze źródeł nadzwyczajnych,

c) rozdzielenie pozycji budżetu na trzy główne kategorie: - wydatki administracji cywilnej, - ogólne wydatki wojskowe, - "przewyżki" dochodów nad wydatkami.

d) ścisłe odłączenie pierwszej kategorii "właściwie /.../ nadzwyczajnych kosztów administracji /.../" od wydatków ?/.../ wyłączne przeznaczenie mających", czyli od kosztów pozaadministracyjnych,

e) rozróżnienie funduszów przeznaczonych na utrzymanie istniejących już inwestycji (zakładów) od sum przeznaczonych na pokrycie projektowanych nowych przedsięwzięć .24

Zgodnie z oceną władz administracyjnych, nowe przepisy niosły ze sobą ?znaczne ułatwienie" przejrzenia struktury budżetu i obowiązujących w nim tendencji skarbowych. Taki stan rzeczy utrzymał się też i w latach następnych.25

Przesyłany pierwotnie Radzie Administracyjnej projekt był przygotowywany przez władze skarbowe łącznie z innymi Komisjami Rządowymi.26 KRPiS przesyłała go do Rady Administracyjnej wraz ze sprawozdaniem Dyrektora Głównego tejże Komisji ?/.../z wydziału administracji skarbowej za rok upłyniony".27

Przeredagowany i wstępnie przeanalizowany przez Radę Administracyjną ?wedle dyskusji /.../ nad nim odbytych" 28projekt z reguły zawierał:

a) "zogółowanie dochodów i wydatków /.../ i projekt do budżetu na tychże ogółowaniach oparty",

b) "protokoła obejmujące w sobie rozbiór pojedynczych propozycji etatowych i /.../ uwagi /.../ pod decyzję Rady Administracyjnej /.../ podawane",

c) "przedstawienie Kom. RPiS /.../ do Rady Administracyjnej uczynione", gdzie składano pod rozwagę te ostatnie.29

We wczesnym okresie popowstaniowym instytucją odpowiedzialną za weryfikacje budżetu Królestwa na szczeblu krajowym była w zasadzie wyłącznie Rada Administracyjna. Od 1833 roku obowiązek ten spadł także i na reaktywowaną Radę Stanu. Za podstawę prawną nakładającą na Radę Stanu obowiązek zajmowania się sprawą budżetu Królestwa służył punkt czwarty artykułu 29 Statutu Organicznego, który stwierdzał wyraźnie, iż jednym z zadań Ogólnego Zgromadzenia jest: "Przejrzenie rocznego budżetu o dochodach i wydatkach Królestwa Polskiego przez Radę Administracyjną ułożonego, oraz doniesień Kontrolera Jeneralnego względem rewizji rachunków różnych gałęzi zarządu".30 Za podstawę prac nad polityką skarbową miał służyć "projekt do budżetu generalnego dochodów i wydatków Królestwa".

Ponieważ jednak dnia 14 lutego (st. st.) 1832 w rosyjskim ciele prawodawczym powstaje Departament do Spraw Królestwa Polskiego (w którego skład weszli zarówno poddani Cesarstwa jak i Królestwa), która to instytucja miała za zadanie takie nadzorowanie całokształtu spraw i zagadnień dotyczących wszelkich aspektów życia w Królestwie Polskim aby w miarę możliwości ujednolicić system prawno - ekonomiczny w Polsce i Rosji,31 odtąd rozpatrywanie i układanie budżetu stało się "/.../ jedną ze spraw /.../ które się /.../ zdawać będą wymagającymi poprzedniego i starannego skombinowania z istniejącymi w innych częściach Imperium ustawami, i z ogólnym onego dobrem".32

Uzupełnieniem powyższych zapisów było dokładne określenie kompetencji jakie przysługiwały polskim wyższym organom administracyjnym w dziedzinach ekonomicznych, które znajdujemy w artykule 31 wyżej wymienianego Statutu Organicznego. Czytamy tam, iż "interessa sciągające się do prawodawstwa i inne projekta wielkiej wagi /.../oraz budżet roczny składany /.../ przez Radę Stanu Królestwa dla ostatecznego przejrzenia i potwierdzenia będą przechodzić przez Radę Stanu Cesarstwa Rosyjskiego".33 Należy tez zaznaczyć, iż taka organizacja prawna już z założenia niejako zapowiadała pośrednie restrykcje natury ekonomicznej. Z drugiej zaś strony, sprawozdania ogólne z działalności rządu, składane przez Radę Stanu, począwszy od roku 1836 do władz centralnych Cesarstwa, pomijały zestawienia dotyczące wydatków na wojsko rosyjskie.34

Reasumując nie trzeba przypominać, iż w ostatecznym rozrachunku o sile ekonomicznej państwa istniejącego w warunkach okupacyjnych, jakim bez wątpienia było Królestwo Polskie po roku 1831, decydowała - w stopniu przynajmniej równym jeśli nie większym niż polityka przemysłowa czy handlowa, nierozłącznie powiązana z tymi dwoma aspektami prawodawczej i stymulacyjnej aktywności rządowej - polityka skarbowa państwa. Napotykano tu też na ogromne trudności, które władze ministerialne Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu starały się wszelkimi dostępnymi środkami przezwyciężyć na rozlicznych szczeblach swojej aktywności. Połączenie dotychczasowych jednostek organizacyjnych Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu: Wydziału Dóbr oraz Wydziału Lasów w jedną jednostkę (pod)ministerialną, liczne zmiany personalne, ogólna - przy niewielkiej ilości zaobserwowanych defraudacji - lojalność urzędników Komisji Skarbu, a przede wszystkim sprawność władz naczelnych ministerstwa z samym Dyrektorem Głównym prezydującym Romanem Fuhrmannem na czele, wszystkie te czynniki jednak dawały pełną i solidną podstawę do rzetelnego opracowywania i w miarę ścisłej realizacji jakże trudnej polityki finansowej Królestwa pierwszych lat popowstaniowych. A było to szczególnie potrzebne, gdy po ustaleniu w październiku 1831 roku generalnych, "dawnych" zasad postępowania w odniesieniu do realizacji wydatków i poborów, nastąpił okres kilkuletniej wytężonej pracy nad opracowaniem nowych zasad zarządzania finansami państwa. Ostatecznie należy stwierdzić, iż dokonane na mocy przepisów Statutu Organicznego faktyczne podporządkowanie polskiej polityki skarbowej opiniom (w praktyce, przy ich efektywnym poparciu przez Mikołaja I, zarządzeniom) petersburskiego Departamentu do Spraw Królestwa Polskiego oraz liczne supozycje cesarskie co do samego budżetu współgrają niejako z efektami ponad półtorarocznego okresu poszukiwań polskich władz skarbowych. Te wysiłki twórcze zakończyły się bowiem rozporządzeniem Rady Administracyjnej z maja 1833 roku, tworzącym nowe przepisy realizowania struktury budżetowej. Były to przepisy, które miały na celu "znaczne ułatwienie" wglądu w strukturę opracowywanego budżetu. Wypracowanie nowego sposobu opracowywania budżetu, sprawnego i fachowego zarazem, realizowanego w Królestwie przez polskie ministerstwo i bez wątpienia w dobrej wierze jak najlepszego opracowania lokalnej polityki skarbowej, korelowało tu zatem z intencjami władzy rosyjskiej. Rosjanie dążyli w tym wypadku przede wszystkim (a nie był to jedyny i zasadniczy cel władców Imperium Romanowych) do jak najgłębszego wglądu w samą strukturę budżetową Królestwa, a także do ścisłego skorelowania zarządu finansami w Polsce i w Rosji.

1 Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego 1815-1867 (dalej: RA) 20/74 - protokół z posiedzenia nr 4 Rządu Tymczasowego z dnia 1 listopada 1831 roku. O strukturze organizacyjnej KRPiS: B. Markowski, Administracja skarbowa w Polsce, Warszawa 1931. Pierwotnie organizację KRPiS określał dekret cesarski z 17 października 1816 roku. Ustrój Komisji miał charakter kolegialny, a do kolegium należeli prezydujący minister oraz 3 radców stanu, którzy zarządzali osobnymi wydziałami. W strukturze organizacyjnej KRPiS wyróżnić można było następujące biura: a) Sekretariat Generalny, b) Dyrekcję I (dochodów stałych), c) Dyrekcję II (dochodów niestałych), d) Dyrekcję III (kas i rachunkowości). Załatwianie konkretnych spraw w dyrekcjach odbywało się w sposób kolegialny, podczas tzw. posiedzeń codziennych i ogólnych. Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu podlegały : a) Dyrekcja Górnicza,(uprzednio podlegająca Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych), b) Urząd Loterii, c) Szkoła Leśna. Należy zaznaczyć, iż w powiązaniu z KRPiS pozostawały dwie wyodrębnione jednostki administracyjne; a) Najwyższa Izba Obrachunkowa, b) Prokuratoria Generalna. O racach nad budżetem w Królestwie Polskim po upadku powstania listopadowego por.: M. Rutkowski: II Rada Stanu Królestwa Polskiego 1833-1841. Struktura i działalność. Studium uzależnienia prawno-państwowego, Białystok 2001, s. 359-395; tenże, Zmiany strukturalne w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej. Studium efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa, Białystok 2004, t.2, s. 15-62

2 RA 22/174-177. O zmianach w funkcjonowaniu i zasadach działalności KRPiS początków okresu popowstaniowego: RA 20/ 29-30. J. Bloch, Finanse Kr(ólestwa) Polskiego za cały czas istnienia Skarbu Królestwa od dnia 1 czerwca 1815 do 31 grudnia 1866 roku. Zarząd, władze skarbowe i reforma podatkowa w Królestwie Polskiem. (w:) tegoż, Finanse Rosji w XIX wieku, t.3, część statystyczna, Warszawa 1883; H. Radziszewki, Skarb i organizacja władz skarbowych w Królestwie Polskiem, t. 2 Warszawa 1908; tenże, "Reorganizacja" Skarbu Królestwa Polskiego po powstaniu listopadowym, "Przegląd Narodowy", r. 1 1908, t. 1; Rys historyczny skarbowości polskiej, w: Księga pamiątkowa Stowarzyszenia Urzędników Skarbowych Okręgu Kieleckiego, Kielce 1934, cz. 1; A. Pułjanowski, Przepisy tyczące się egzekucji podatków w Królestwie Polskim, "Biblioteka Umięjętności Prawnych", R. 7 (1880), S. 3, z. 42-44

3 Sz. Askenazy, Sto lat zarządu w Królestwie Polskim 1800 - 1900, Lwów 1901, s. 30 - 31: DPKP, t. 15, s. 199 - 205: Historia Państwa i Prawa Polski, t. 3, red. J. Bardach, J. Senkowska - Gluck, Warszawa 1981, s. 315: PSB, t. 14/2, z. 61, s. 297

4 RA 20/29-30

5 RA 21/285

6 RA 21/286

7 RA 21/286-287. Jednocześnie, podkreślając zasługi Brockiego w pełnieniu obowiązków publicznych postanowiono wystosować do Mikołaja I dodatkową petycję aby "/.../ z powodu straconego zdrowia w usługach publicznych" , w wykonaniu art. 16 postanowienia monarszego z dnia 24 lutego 1824 roku, przyznać Brockiemu roczną emeryturę w wysokości połowy dotychczasowej płacy, czyli 12 500 zł w stosunku rocznym.

8 RA 20/30

9 RA 20/444-445.

10 RA 20/684-685. W dniu 3 stycznia 1832 roku Rząd Tymczasowy wypowiada się przeciwko zwolnieniu urzędnika od konieczności sprawowania urzędu rewizora.

11 RA 22/177-178. Z innych ważniejszych nominacji urzędników skarbowych wczesnego okresu paskiewiczowskiego można jeszcze wymienić, mające miejsce w dniu 15 czerwca 1832 roku powołanie Franciszka Ziemieckiego na stanowisko Komisarza Wydziału Skarbowego w Komisji Województwa Mazowieckiego.

12 RA 20/112-114. Dokładnie chodziło o polecenie wydane przez kapitana Ciszovich (?), adiutanta generała jazdy hr. Witt?a, domagającego "oddalenia od obowiązków" pisarza szlachtuzowego Kurpińskiego. Całą sprawa stała się kamieniem probierczym relacji cywilno- wojskowych w Królestwie Polskim początku okresu polistopadowego. Rząd Tymczasowy oświadczył wówczas: "Pragnąc zaś zarazem położyć tamę wszelkim niewłaściwym żądaniom władz wojskowych i zapobiegać wyniknąć mogącym z tego powodu pomiędzy władzami /.../ kollizjom, postanowił za pośrednictwem prezesa swego upraszać J. O. Księcia Warszawskiego hr. Paskiewicza Erywańskiego o wydanie do wszystkich dowódców i władz wojskowych polecenia zabraniającego (podkreślenie M. R.) tymże wdawania się w wydawanie rozporządzeń do ich atrybucji nie należących, niemniej do czynienia wszelkich przedstawień służby cywilnej dotyczących jedynie za pośrednictwem właściwej władzy."

13 RA 21/288-289

14 w m. c. Jest oczywiste, iż Morawski otrzymał też swoją zaległą, od dnia 16 września 1831 roku, gażę.

15 RA 21/409-411. Rząd Tymczasowy szczególnie pozytywnie odniósł się wówczas do casusu Puchalskiego, weryfikując urzędników w drodze porównawczej. Pisano wówczas: "Rząd Tymczasowy oświadczył Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, iż gdy z raportu jej przekonał się, iż władza skarbowa większe zaufanie pokłada w zdolnościach pomienionego urzędnika jak pana Pochoreckiego na posadę komisarza skarbowego przez prezesa Komisji Województwa Lubelskiego proponowanego, przeto tem więcej znajduje powodów do przywrócenia go do urzędu z zadowoleniem zwierzchności sprawowanego."

16 RA 22/234-235

17 RA 20/339

18 RA 20/337-338

19 RA 20/ 616-617

20 RA 23/520

21 RA 23/569. Jak wynika z przeprowadzonej kwerendy, zaskakuje zdecydowanie niewielka ilość nadużyć w administracji skarbowej początku okresu popowstaniowego. Ja bowiem podaje, St. Smolka, Polityka Lubeckiego przed Powstaniem Listopadowym, Kraków 1907, t. 1, przypisy do rozdziału VI (7), w okresie konstytucyjnym, szczególnie gdy ministrem Skarbu Królestwa był Węgleński (a zatem, do roku 1822) bywało pod tym względem niejednorodnie. Autor pisze bowiem: "Jaka korupcja panowała za ministerstwa Węgleńskiego dowodzi jasno korespondencja Lubeckiego, z samego zwłaszcza początku urzędowania, przepełniona skargami na personel ministerstwa i urzędników skarbowych po województwach, na ich nieudolność, niesumienność, ale także i nieuczciwość. /.../ Wszystkich urzędników cłowych na nieszawskiej komorze nie tylko oddalono ze służby, ale równocześnie oddano pod sąd, ""czego dotąd nigdy nie było". Urzędnikom skarbowym przy Komisjach Wojewódzkich zagrożono natychmiastową dymisją w razie wykrycia jakichkolwiek nieprawidłowości, bez względu na stopień i długość służby. /.../ I później jednak /.../ niepodobieństwem było wyczyścić do szczętu stajnię Augiasza. /.../ Jaskrawym przykładem takiej bezskutecznej walki z malwersacjami była w roku 1829 sprawa osławionego Starnalskiego, wysokiego urzędnika, prezesa Komisji Wojewódzkiej podlaskiej, który /.../ przyprawił Skarb o milion przynajmniej szkody; nie udało się Lubeckiemu ani go usunąć ani nawet przeprowadzić z nim śledztwa prawidłowego, ponieważ z Petersburga nadszedł rozkaz umorzenia sprawy, pod pozorem ""obrony"" gorliwego urzędnika od ""szykan"" ". K. Koźmian, Pamiętniki, t.3, Wrocław 1972, opisuje z kolei opinie Brockiego (którego Drucki-Lubecki powołał w roku 1826 na stanowisko Dyrektora Generalnego w Ministerstwie Skarbu), który często "żalił się na tę skażoną czeredę pomocników, subalternów, których łakomstwu, niewierności, bezczelności, żebractwu całą siłą swej cnoty przeszkodzić nie mógł".

22 RA 23/1030-1031

23 Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół II Rady Stanu Królestwa Polskiego 1833-1841 (dalej: II RS) 114/4-5

24 II RS 114/4-5

25 II RS 114/5

26 II RS 528/281

27 II RS 532/464

28 II RS 528/192

29 II RS 528/321

30 Dziennik Urzędowy Królestwa Polskiego (dalej: DPKP), t.15

31 Fr. Ramotowska, Inwentarz akt II Rady Królestwa Polskiego, Warszawa 1976, wstęp

32 Historia państwa i prawa Polski, t.3

33 DPKP, t.15

34 II RS 60

Link do http://www.wwsi.edu.pl/